Bên trong 1973: Hành trình 3 vòng đấu qua một năm lịch sử

Bên trong 1973: Hành trình 3 vòng đấu qua một năm lịch sử

Năm 1973 là năm bản lề của thế kỷ XX: Hiệp định Paris được ký ngày 27/01, lính Mỹ rút khỏi miền Nam Việt Nam ngày 29/03, và cú sốc dầu mỏ tháng 10 đẩy giá dầu thô lên gần gấp bốn lần chỉ trong vài tháng. Về văn hóa, đây cũng là năm của Dark Side of the Moon (Pink Floyd), The Exorcist, The Sting cùng bảng xếp hạng Billboard mà Tie a Yellow Ribbon Round the Ole Oak Tree của Dawn đứng đầu, trong khi playlist 102 bài của Top40Weekly lại đặt Let's Get It On của Marvin Gaye ở vị trí số một. Cùng một năm, hai thước đo cho hai quán quân khác nhau, và con ngựa Secretariat thắng giải Belmont cách 31 thân ngựa. Muốn hiểu 1973 cho đúng, đừng chỉ nhìn một bảng xếp hạng: hãy đặt âm nhạc, điện ảnh và biến cố thế giới cạnh nhau, rồi so từng chiều bằng số liệu.

Bạn gõ "1973" vào ô tìm kiếm và nhận về một mớ đường link Wikipedia, playlist và danh sách phim. Tôi hiểu. Nhưng thử nghĩ xem: tại sao cùng một năm mà mỗi nguồn lại kể một câu chuyện khác nhau? Vì mỗi nguồn đo một thứ khác, và dân mê xác suất như tôi thì không chịu nổi cảnh người ta so táo với cam. Vì vậy, thay vì kể lể theo dòng thời gian như sách giáo khoa, bài này của Cộng Đồng Đá Gà tổ chức 1973 thành ba vòng đấu có chấm điểm hẳn hoi. Bạn sẽ thấy vài con số làm lung lay những điều "ai cũng biết". Tin hay không thì tùy bạn, còn tôi thì tin.

Muốn đọc nhanh phần so sánh rồi mới đào sâu? Mời bạn qua bảng ngay bên dưới.

Tìm hiểu thêm

Bảng so sánh nhanh: 1973 mạnh nhất ở mặt trận nào?

Ba mặt trận được đem ra so là âm nhạc, điện ảnh và biến cố thế giới. Âm nhạc thắng về độ bền, điện ảnh thắng về hiệu suất đầu tư, còn biến cố thế giới thắng về sức nặng lịch sử. Bảng dưới đây tóm tắt các con số then chốt của từng vòng.

Vòng	Thước đo chính	Con số then chốt	Điểm gây nhiễu
Âm nhạc	Billboard và Top40Weekly	Playlist 102 bài, khoảng 6 giờ 30 phút	Hai bảng, hai quán quân khác nhau
Điện ảnh	Giải Oscar và doanh thu	The Sting được 7 giải Oscar, The Exorcist ra ngày 26/12	Phim ăn khách chưa chắc là phim hay nhất
Thế giới	Biến cố và thị trường	Dầu từ khoảng 2,90 lên 11,65 USD/thùng	Hiệp định ký rồi nhưng chiến sự chưa dừng

Có hai điều mà bảng này ngầm nói với bạn. Thứ nhất, không chiều nào cho ra một "quán quân tuyệt đối", vì mỗi chiều đều có ít nhất một thước đo đối nghịch. Thứ hai, độ tin cậy của một con số phụ thuộc vào người đo. Danh sách "Top 30 Movies of 1973" trên IMDb, chẳng hạn, do một thành viên cộng đồng tạo, có 30 mục và 1.756 lượt xem, và chính IMDb ghi rõ danh sách này chưa được IMDb kiểm duyệt. Tôi không chê danh sách đó. Tôi chỉ nhắc bạn đừng coi nó là phán quyết cuối cùng, kẻo bị chính mình lừa.

Vòng 1: Âm nhạc, bảng xếp hạng nào kể đúng về 1973?

Không bảng nào "đúng" tuyệt đối, vì mỗi bảng dùng một công thức tính điểm khác nhau. Billboard xếp Tie a Yellow Ribbon Round the Ole Oak Tree của Dawn đứng đầu cả năm, còn playlist Top40Weekly dùng Nolan Method nên xếp Let's Get It On của Marvin Gaye hạng 1. Chọn thước đo trước, kết luận sau.

Hãy nhìn playlist "TOP 100 Songs of 1973" trên Spotify. Bảng này do Top40Weekly.com biên soạn theo Nolan Method, một hệ thống cộng điểm dựa trên thành tích của nghệ sĩ trên các bảng Billboard, nên thứ tự của nó thiên về sức bền hơn là một cú nổ ngắn hạn. Playlist có 102 bài, dài khoảng 6 giờ 30 phút, và đã có 289 lượt lưu. Tôi tự chia: 390 phút chia cho 102 bài ra trung bình khoảng 3 phút 49 giây mỗi bài. Tôi cũng cộng thời lượng bảy bài đầu tiên (4:50, 3:26, 4:18, 3:02, 3:27, 3:55 và 4:46) và được đúng 27 phút 44 giây, tức trung bình gần 3 phút 58 giây. Tóm lại, "gu" của năm 1973 là những ca khúc dài hơn một chút so với chuẩn radio, đủ chỗ cho một đoạn kể chuyện, một đoạn solo, một câu hỏi bỏ lửng.

Danh sách vài bài đáng nhớ để bạn kiểm chứng bằng tai:

1. Let's Get It On của Marvin Gaye, hạng 1 theo Nolan Method.
2. Tie a Yellow Ribbon Round the Ole Oak Tree của Dawn và Tony Orlando, hạng 2 trong playlist.
3. You're So Vain của Carly Simon, hạng 3.
4. Bad, Bad Leroy Brown của Jim Croce, hạng 4.
5. Crocodile Rock của Elton John và Killing Me Softly With His Song của Roberta Flack, hai bài còn lại trong nhóm đầu.

Đến đây nảy ra một chi tiết mà tôi nghi là hiếm trang nào nhắc tới. Trong playlist, bài của Dawn là bản "1998 Remastered", và Spotify gắn tên nghệ sĩ là "The Dawn", không phải "Dawn" như trên đĩa gốc năm 1973. Cả 102 bài đều có ngày thêm vào là 19/03/2021. Nói cách khác, nếu bạn định "nghe đúng âm thanh của 1973" qua bài này thì không được trọn vẹn, vì bạn đang nghe bản đã xử lý lại hơn hai mươi năm sau. Bạn đã bao giờ nghĩ vậy chưa? Chưa à? Đừng ngại, đa số người đọc đều chưa.

Còn một "ông lớn" nằm ngoài bảng: Dark Side of the Moon của Pink Floyd, phát hành tháng 3/1973. Nó đã ở trên Billboard 200 hơn 900 tuần cộng dồn. Một bảng xếp hạng cuối năm chỉ chụp một khoảnh khắc, còn tuổi thọ trên chart mới là phép thử dài hạn, và ở phép thử này thì Pink Floyd gần như không có đối thủ.

[Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam qua các thập niên]

Tôi chấm vòng này như sau: Âm nhạc 8/10 về độ bền, 6/10 về độ minh bạch số liệu, vì mỗi nguồn một công thức. Vòng này cho thấy một nguyên tắc mà dân làm số liệu nào cũng thuộc: kết quả phụ thuộc vào cách bạn tính điểm.

Nếu bạn thích kiểu so sánh có số liệu này và muốn đọc thêm, mời bạn xem tiếp phần tổng hợp của chúng tôi.

Tìm hiểu thêm

Vòng 2: Điện ảnh, phim ăn khách có phải phim hay nhất không?

Không. Doanh thu đo mức độ đám đông bị thu hút, còn giải thưởng đo ý kiến của giới chuyên môn. Năm 1973, The Exorcist (ra mắt ngày 26/12) gây chấn động phòng vé, nhưng tượng Oscar Phim hay nhất năm đó thuộc về The Sting, tác phẩm giành 7 giải tại lễ trao giải lần thứ 46.

Đây là một ví dụ rõ ràng về việc hai thước đo cho hai đáp án. The Exorcist của William Friedkin là hiện tượng: tính cả các đợt chiếu lại, phim thu hơn 400 triệu USD trên toàn cầu, và đến nay vẫn nằm trong những phim kinh dị được nhắc nhiều nhất. Nhưng The Sting, với Paul Newman và Robert Redford, mới là phim được viện hàn lâm chọn. Nếu bạn chỉ biết một trong hai, bạn đang nhìn năm 1973 qua một lỗ khóa.

Tôi thích nhất là bài toán hiệu suất đầu tư của American Graffiti của George Lucas. Phim có kinh phí khoảng 777.000 USD và thu về hơn 100 triệu USD, tức hơn 140 lần vốn bỏ ra. Một tỷ lệ như thế khiến mọi quỹ đầu tư mạo hiểm phải ghen tị. Ngược lại, Mean Streets của Martin Scorsese đem lại danh tiếng nhiều hơn tiền, còn Enter the Dragon ra mắt tại Mỹ vào tháng 8/1973, vài tuần sau khi Lý Tiểu Long qua đời ngày 20/07/1973 ở tuổi 32. Mỗi phim là một cách "thắng" khác nhau.

Điểm "phản trực giác" nằm ở chỗ này: nếu chấm bằng lợi suất trên vốn thay vì doanh thu tuyệt đối, quán quân điện ảnh 1973 không phải phim kinh dị nổi tiếng nhất. Vì sao? Vì một phim 777.000 USD gấp 140 lần vốn thì "thắng" nhiều hơn một phim lớn gấp 3 lần vốn, dù con số tuyệt đối của phim lớn trông ấn tượng hơn. Tin hay không thì tùy bạn, còn tôi thì tin, và tôi sẵn sàng chấm điểm theo tỷ lệ chứ không theo tiếng ồn.

Vòng 2 chấm 7/10. Điện ảnh giàu câu chuyện nhưng nghèo số liệu đáng tin: danh sách cộng đồng thì chưa kiểm duyệt, còn doanh thu thì thay đổi theo từng đợt chiếu lại. Phim còn đẹp ở chỗ nó cho bạn thấy sự khác biệt giữa "nổi tiếng" và "được đánh giá cao". Hai chữ ấy nghe giống nhau, nhưng không phải một thứ.

[Internal Link: các giống gà chọi nổi tiếng và đặc điểm]

Vòng 3: Thế giới, biến cố nào đổi cả tỷ lệ cược của một thập niên?

Cú sốc dầu mỏ tháng 10/1973 là biến cố đổi nhiều nhất. Sau khi OAPEC cấm vận dầu từ ngày 17/10, giá dầu thô tăng từ khoảng 2,90 lên khoảng 11,65 USD/thùng, kéo theo lạm phát và suy thoái ở nhiều nền kinh tế. Hiệp định Paris cũng quan trọng, nhưng tác động của nó diễn ra chậm hơn.

Với người Việt, mốc đầu tiên không thể bỏ qua là Hiệp định Paris, ký ngày 27/01/1973, rồi đến ngày 29/03/1973 lính chiến đấu Mỹ cuối cùng rời miền Nam Việt Nam. Cuối năm đó, giải Nobel Hòa bình được trao cho Henry Kissinger và Lê Đức Thọ, và ông Lê Đức Thọ từ chối nhận. Bạn có thể đọc thêm về bối cảnh này trên Wikipedia: Paris Peace Accords. Điều đáng suy ngẫm là một văn bản được ký không đồng nghĩa với việc chiến sự chấm dứt. Hiệp định chỉ là một "xác suất" ngừng bắn, còn thực tế diễn ra sau đó thì khác.

Rồi đến phần tôi yêu thích, vì nó là bài toán xác suất đẹp nhất của năm. Ngày 09/06/1973, Secretariat giành giải Belmont Stakes bằng cách thắng cách 31 thân ngựa, hoàn thành 1,5 dặm trong 2 phút 24 giây và hoàn tất Triple Crown. Theo Wikipedia: Secretariat, tỷ lệ cược khi đó chỉ khoảng 1 ăn 10. Tỷ lệ 1-10 tương ứng xác suất ngầm khoảng 90,9%. Nếu bạn cược 2 USD, bạn nhận lại 2,20 USD khi thắng. Nếu xác suất thắng thật của nó là 95%, kỳ vọng lợi nhuận của một vé 2 USD là 2,20 x 0,95 - 2 = khoảng +0,09 USD. Chỉ chín xu. Với tôi, chín xu là bài học rằng ngay cả "kèo thơm nhất lịch sử" cũng không đem lại nhiều, vì thị trường đã định giá nó rồi.

Vài mốc khác của năm đáng ghi:

• 14/05/1973: Skylab, trạm vũ trụ đầu tiên của Mỹ, được phóng lên.
• 20/09/1973: Billie Jean King thắng Bobby Riggs 6-4, 6-3, 6-3 trong "Battle of the Sexes".
• 20/10/1973: Nhà hát Opera Sydney khánh thành.
• 06/10/1973: Chiến tranh Yom Kippur nổ ra, mở đầu chuỗi sự kiện dẫn đến lệnh cấm vận dầu.

Bạn có để ý không? Ba trong bốn mốc trên là những chiến thắng được "định giá" trước khi diễn ra, chứ không phải bất ngờ. Chỉ có cú sốc dầu mỏ là thứ thị trường chưa kịp định giá, và vì thế nó giáng xuống mạnh nhất.

[Internal Link: luật trường gà và quy tắc thi đấu]

Vòng 3 chấm 9/10. Đây là vòng có số liệu rõ ràng nhất và hậu quả dài nhất, nhưng kết luận của nó không hề lạc quan: biến cố lớn thường đến từ những nơi người ta không tính tới.

Nếu bạn muốn xem cách chúng tôi áp dụng lối nghĩ xác suất này vào các chủ đề văn hóa dân gian, mời bạn ghé qua trang chính.

Tìm hiểu thêm

Điểm tổng kết: ai nên chọn vòng nào để đọc tiếp?

Nếu bạn chỉ có 30 phút, hãy chọn theo mục đích: người thích nghe nhạc nên bắt đầu từ vòng 1, người mê phim nên chọn vòng 2, còn người muốn hiểu bối cảnh lịch sử nên đọc vòng 3. Về điểm số, thế giới đứng đầu, âm nhạc thứ hai, điện ảnh thứ ba.

Điểm chung cuộc của tôi: Thế giới 9/10, Âm nhạc 7/10 (trung bình giữa 8 về độ bền và 6 về độ minh bạch), Điện ảnh 7/10. Tôi không giấu giếm: thang điểm này mang tính chủ quan, nhưng ít nhất tôi nói rõ tôi chấm theo tiêu chí nào. Gợi ý chọn theo nhu cầu:

1. Người nghe nhạc: mở playlist 102 bài của Top40Weekly, nghe thử bảy bài đầu (khoảng 27 phút 44 giây) rồi so với bảng Billboard cuối năm.
2. Người xem phim: xem một phim thắng giải (The Sting) và một phim thắng lợi nhuận (American Graffiti) để thấy hai kiểu "thành công".
3. Người thích lịch sử: đọc Wikipedia về Hiệp định Paris và cú sốc dầu mỏ, rồi đối chiếu với diễn biến thực tế những năm sau.

Về phía Cộng Đồng Đá Gà, chúng tôi viết bài này vì một lý do đơn giản: mọi chủ đề văn hóa, từ giống gà chọi đến luật trường gà hay lịch sử đá gà Việt Nam, đều đáng được kể bằng số liệu và nguồn dẫn rõ ràng, chứ không phải bằng truyền miệng. Một lưu ý nhỏ nhưng nghiêm túc: pháp luật Việt Nam hiện cấm đánh bạc trái phép, nên nội dung của chúng tôi chỉ nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa, kỹ thuật nuôi và lịch sử, không khuyến khích cá cược. [Internal Link: cẩm nang cho người hâm mộ mới]

Hành động tiếp theo của bạn rất cụ thể: hôm nay, hãy chọn một vòng và dành 30 phút cho nó; sau 14 ngày, quay lại tự kiểm tra xem bạn nhớ được bao nhiêu con số trong bảng so sánh. Nếu nhớ được ít nhất 5 trên 8 mốc, bạn đã nắm 1973 tốt hơn phần lớn những người chỉ lướt Wikipedia. Còn nếu chưa nhớ được gì, thì cứ tự nhiên, tôi đoán bạn sẽ đỡ ngượng khi biết rằng tôi cũng từng như vậy.

Sẵn sàng khám phá thêm những chủ đề được kể bằng số liệu như thế này? Hãy bắt đầu từ đây.

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: Năm 1973 có gì đặc biệt?

A: Năm 1973 đáng nhớ vì nó gom nhiều mốc lớn vào cùng một năm: Hiệp định Paris (27/01), lính Mỹ rút khỏi miền Nam Việt Nam (29/03), cú sốc dầu mỏ (tháng 10) và những tác phẩm như Dark Side of the Moon, The Sting, The Exorcist. Theo Wikipedia, đây còn là một năm thường bắt đầu vào thứ Hai. Nếu chỉ nhớ ba mốc, hãy nhớ Paris, dầu mỏ và Pink Floyd.

Q: Bài hát số một năm 1973 là bài nào?

A: Tùy bảng xếp hạng bạn chọn. Billboard xếp Tie a Yellow Ribbon Round the Ole Oak Tree của Dawn đứng đầu năm, còn playlist Top40Weekly theo Nolan Method đặt Let's Get It On của Marvin Gaye ở hạng 1. Sự khác nhau xuất phát từ công thức tính điểm, không phải do ai sai. Nếu bạn cần một đáp án để trích dẫn, hãy ghi rõ tên bảng xếp hạng đi kèm.

Q: Làm sao nghe lại 102 bài của playlist 1973 hiệu quả nhất?

A: Hãy chia playlist theo từng buổi 30 phút, mỗi buổi khoảng 8 bài, vì trung bình mỗi bài dài khoảng 3 phút 49 giây. Cả playlist dài khoảng 6 giờ 30 phút nên có thể nghe trong 13 buổi. Bạn có thể dùng bản Spotify miễn phí có quảng cáo. Lưu ý một số bài là bản remaster nên âm thanh không hoàn toàn giống đĩa gốc năm 1973.

Q: The Exorcist hay The Sting mới là phim của năm 1973?

A: Không có đáp án duy nhất: The Sting thắng giải Phim hay nhất với 7 tượng Oscar, còn The Exorcist, ra ngày 26/12/1973, thắng về sức ảnh hưởng và doanh thu dài hạn. Nếu bạn ưu tiên đánh giá của giới chuyên môn thì chọn The Sting. Nếu bạn ưu tiên dấu ấn văn hóa đại chúng thì chọn The Exorcist. Muốn nhìn theo hiệu suất vốn, American Graffiti mới là quán quân.

Q: Danh sách phim 1973 trên IMDb có đáng tin không?

A: Đáng tham khảo nhưng không nên coi là kết luận cuối cùng, vì danh sách "Top 30 Movies of 1973" do một thành viên cộng đồng tạo và IMDb ghi rõ là chưa được kiểm duyệt. Danh sách có 30 mục và 1.756 lượt xem tại thời điểm tôi đọc. Hãy đối chiếu với giải thưởng như Oscar hoặc số liệu doanh thu để tránh thiên lệch cá nhân.

Q: Vì sao một trang về đá gà lại viết về năm 1973?

A: Vì lịch sử, văn hóa dân gian và cách đọc số liệu đều là chủ đề nền của Cộng Đồng Đá Gà, và 1973 là ví dụ tốt về việc cùng một năm có thể được đo bằng nhiều thước khác nhau. Chúng tôi không khuyến khích cá cược; pháp luật Việt Nam cấm đánh bạc trái phép. Nếu bạn quan tâm giống gà, luật trường gà hay lịch sử, hãy xem các bài chuyên đề của chúng tôi.

[Internal Link: câu hỏi thường gặp về văn hóa đá gà]

Tìm hiểu thêm